1928-1950 Lycée Petrus Trương Vĩnh Ký

Lược sử Lycée Petrus Trương Vĩnh Ký

Sau sự ra đời của trường Collège Chasseloup-Laubat (năm 1874) và trường Collège de Jeunes Filles Indigèges (1915), chính quyền thuộc địa Nam Kỳ mở thêm trường bậc trung học thứ 3 tại Sài Gòn.

Năm 1925, kiến trúc sư Hebrard de Villeneuve được giao nhiệm vụ vẽ đồ họa xây cất cho ngôi trường mới tại Chợ Quán.

Ngày 28 tháng 11 năm 1927, Toàn quyền Đông Dương Alexandre Varenne ra nghị định thiết lập tại Chợ Quán một phân hiệu tạm thời của Collège Chasseloup Laubat dành cho học sinh người bản xứ lấy tên là Collège de Cochinchine. Phân hiệu này được đặt dưới sự điều hành của Ban Giám đốc Trường Chasseloup Laubat và một giáo sư phụ trách tổng giám thị của phân hiệu.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

pk2

Năm 1928, khi các khu trường mới xây dựng xong, ngày 11 tháng 8 năm 1928, Toàn quyền Đông Dương tạm quyền René Robin ký nghị định số 3116 gồm 6 điều thành lập tại Chợ Quán, kể từ kỳ tựu trường 1928-1929 một trường Cao đẳng Tiểu học Pháp bản xứ, chuyển giao phân hiệu tạm thời với trên 200 học sinh của Collège Chasseloup Laubat nói trên vào trường này, có sát nhập một hệ Trung học Đệ nhị cấp bản xứ (Lycée).Trước đây vào ngày 18-12-1927 nhân dịp khánh thành tượng đồng của nhà bác học Petrus Trương Vĩnh Ký, Thống đốc Nam Kỳ Blanchard de la Brosse ký sắc lệnh sẽ đặt tên trường là Lycée Pétrus Trương Vĩnh Ký. .

Lycée Petrus Trương Vĩnh Ký , thường gọi tắt là Lycée Petrus Ký khai giảng ngày đầu tiên là ngày 01-10-1928 .hiệu trưởng đầu tiên là Ông Sainte Luce Banchelin,giám học là Ông Boulé,phát ngân viên là Ông Mahé. Chủ tịch hội đồng quản trị là Ông Gazano và các ủy viên người việt Nam là Ông Nguyễn Thành Giung , tiến sĩ hóa học,giáo sư khế ước,Ông Hồ Bảo Toàn và Trần Lê Chất,quan chức,là hai phụ huynh học sinh,ủy viên người Pháp là hai Ông Sainte Luce Banchelin và Mahé.
Hội đồng kỷ luật : Chủ tịch là Ông Hiệu Trưởng và các ủy viên là Ông Gioan , giáo sư hội họa, Ông Paquier,giáo sư văn chương,Ông Nguyễn Văn Nho,giáo sư văn chương,Ông Nguyễn Văn Thưởng,giám thị nội trú,thư ký là Ông Giám học Boulé.
Trường có 2 cấp học : Cấp Cao đẳng tiểu học (Enseignement primaire supérieur franco-indigène ) thi bằng Cao đẳng tiểu học Đông Dương ( DEPSI) và cấp Trung học ( enseignement secondaire franco-indigène) thi bằng Tú Tài Pháp bản xứ.
Ban giáo sư năm học đầu tiên là : Ông Nguyễn Thành Giung tiến sĩ khoa học,giáo sư khoa học tự nhiên, các giáo sư cử nhân chính ngạch là Ông Pouzancre,giáo sư triết dạy trường Chasseloup Laubat,Ông Collard giáo sư văn chương,Ông Cudenet giáo sư văn chương,Ông Paquier giáo sư Sử Địa,Ông Petit Colin giáo sư Sử Địa,Ông Gioan giáo sư toán,Ông Lê Văn Kiêm giáo sư Tóan,Ông Dutheil giáo sư tóan,Ông Marquis giáo sư vật lý,Bà Gioan giáo sư hội họa và 11 giáo sư đệ nhất cấp..Ban giáo sư cấp Cao đẳng tiểu học gồm các Ông Dương văn  Cảnh,Ngô Văn Hiền,Nguyễn Văn Nho ,Nguyễn Văn Trương giáo sư văn chương,các Ông Thái Chí,Trần Văn Quế giáo sư khoa học, các Ông Cao Đình Nam và Nguyễn Văn Nho giáo sư Hán văn.
Khóa học đầu tiên có 10 học sinh được cấp học bổng bán phần và 43 học sinh được cấp học bổng toàn phần.Năm học này cấp Trung học có 3 lớp : 1ère année ,2ème année và 3ème année còn cấp Cao Đẳng tiểu học có 18 lớp  : 3 lớp 4ème année, 5 lớp 3ème année, 5 lớp 2ème année và 5 lớp 1ère année.Trong năm học này Ông Trần Văn Trạch , ủy viên hội đồng đặc biệt của Thống đốc Nam Kỳ tặng 10.000 quan lúc bấy giờ để mua sách cho Thư viện trường Petrus Ký.
Năm học 1928-1929 trường đã được dư luận xã hội quan tâm qua một bài báo đăng trên tờ La Tribune indochinoise ra ngày 4-01-1929 với nội dung Lycée Petrus Ký dành cho học sinh bản xứ được đối xử như người bà con nghèo.Sau vụ bài báo,sang năm học thứ hai Ông Hiệu Trưởng Banchelin bị đổi và Ông Paul Valencot giáo sư thạc sĩ chánh ngạch ngoại hạng được bổ nhiệm làm hiệu trưởng vào tháng 8 năm 1929 và Thống đốc Nam kỳ bổ nhiệm Ông Renault ,chủ tịch Ban thị chính Chợlớn, thay thế Ông Gazano làm chủ tịch Hội đồng quản trị trường.
Vào học tại trường lúc bấy giờ bậc Trung học ( lớp học thi Tú Tài ) là những học sinh đã tốt nghiệp bằng DEPSI ở các trường Cao Đẳng tiểu học Saigon,Mytho,Cần thơ,còn vào học lớp đệ nhất niên Cao đẳng tiểu học phải qua thi tuyển cùng học sinh nhiều tỉnh về thi.
Năm 1930 trường có 680 học sinh trong đó có 48 học sinh học thi Tú Tài.Do thi tuyển gắt gao nên học sinh của trường đều là học sinh giỏi chăm học.Lễ phát thưởng năm học đầu tiên 1928-1929 được tổ chức vào ngày thứ sáu 17-7-1929 tại trường dưới sự chủ tọa của Ông Béziat luật sư,thị trưởng Saigon.Người viết và đọc diễn văn thường lệ là Ông Paquier giáo sư văn chương (xem 2 cuốn palmarès năm học 1928-1929 và 1929-1930).Phần thưởng danh dự tặng bởi Ông Toàn quyền Đông Dương dành cho học sinh Nguyễn Thành Đăng lớp 3ème année bậc trung học và lễ phát thưởng năm học 1930-1931 Ông Nguyễn Thành Giung đọc diễn văn thường lệ.Phần thưởng danh dự tặng bởi Ông Toàn quyền Đông dương dành cho học sinh Ngô Văn Soi lớp 3ème année secondaire.
Kể từ năm 1931 đến 1933 Ông André Neveu làm Hiệu trưởng nhà trường vì Ông Valencot thay thế Ông Taboulet làm Giám Đốc Nha học chánh khi Ông này nghỉ phép tại Pháp ,sau đó Ông Valencot trở về làm hiệu trưởng lần thứ hai từ 1933 đến 1938.Năm 1931 Ông Đặng Minh Trứ đậu tiến sĩ tại Đại học Montpellier ở Pháp về dạy môn Vật Lý tại trường.Từ năm 1934  các giáo sư người Việt như thầy Nguyễn Văn Chì,Phạm Thiều,Lê văn Huấn v.v… được bổ nhiệm về dạy tại trường.
Ngày 6-12-1937 nhân lễ kỷ niệm đệ bách chu niên sinh nhật nhà văn hóa,nhà bác học Petrus Trương Vĩnh Ký, trường đặt tượng bán thân của Ông Petrus Trương Vĩnh Ký tại giữa sân trường.
Ngày 6-3-1938 Ông Hiệu trưởng Paul Valencot về Pháp nghỉ hè bị tai nạn do máy bay Air France nổ tung trên bầu trời giữa Calcutta và Johpur.Ngày 14-3-1938 trường tổ chức lễ truy điệu Ông ,trong buổi lễ truy điệu có điếu văn của Ông Boulé, của giáo sư Nguyễn Thành Giung đại diện giáo sư và của một học sinh lớp triết.Ông Le Jeannic làm hiệu Trưởng trường Petrus Ký từ năm 1938 đến năm 1944.
Từ năm học 1942 đến 1946 vì chiến cuộc,học sinh Petrus Ký trôi nổi từ trường Sư phạm ( gần sở thú) đến trường Nữ học đường,rồi đến trường Tiểu học Tân Định,rồi lại về Chủng Viện Saint Joseph (nay là Đại chủng viện Thánh Giuse).
Năm học 1944-1947 Ông Taillade làm hiệu trưởng Lycée Petrus Ký.Ngày 20-8-1946 thầy Lê Văn Kiêm giáo sư cử nhân toán chánh ngạch hạng nhì được bổ nhiệm làm giám học của Lycée Petrus Ký.Đến năm 1947 học sinh được trở về học tại trường cũ và cũng năm học này thầy Lê Văn Kiêm làm hiệu trưởng thay thế Ông Taillade.Từ năm 1947 trở đi Hiệu trưởng của trường là người Việt Nam.


Năm 1940, Câu lạc bộ học sinh trường Pétrus Ký được thành lập. Câu lạc bộ đã tổ chức các hoạt động như văn nghệ, thể thao, cắm trại, với những sinh hoạt rất phong phú, tập hợp được đông đảo học sinh của trường và nhiều trường khác ,thường tổ chức cấm trại tại suối Lồ Ồ Biên Hòa. Cũng tại đây, Lưu Hữu Phước và Mai Văn Bộ viết bài hát La Marche des Étudiants, tiền thân của bài Tiếng gọi thanh niên và Tiếng gọi Công dân, Quốc ca của Việt Nam Cộng hòa.

pk4

Chỉ sau 1 năm, phong trào bị chính quyền thực dân cấm hoạt động do tuyên truyền các hoạt động yêu nước. Đến năm 1942, học sinh Pétrus Ký theo phong trào của học sinh sinh viên Hà Nội tập hợp nhau lấy tên là đoàn S.E.T (Section Exécution Tourisme). Đoàn S.E.T tổ chức theo kiểu hướng đạo, giáo dục lý tưởng sống lành mạnh, yêu nước, yêu dân tộc đang bị ngoại xâm thống trị và từ ý thức này gợi đến ý thức chống Đế quốc. Trong thời gian này, tại trường cũng có một số giáo sư âm thầm biểu lộ tình cảm yêu nước của mình qua tác phong bài giảng như Phạm Thiều, Lê Văn Chí, Trần Văn Thanh.

Năm 1942, trường di chuyển về trường sở Sư phạm Sài Gòn vì chiến cuộc nhưng không lâu sau lại mở cửa dạy học vào năm ấy tại trường sở cũ. Nhưng đến năm 1945, trường sở bị trưng dụng làm doanh trại của quân đội Nhật. Trường phải dời về khu tiểu học Tân Định và sau đó ngưng hoạt động.

Ngày 1 tháng 4 năm 1946, sau khi Pháp tái chiếm Nam Bộ, trường mở cửa dạy lại trong Chủng viện đường Lucien Mossard và đến năm 1947, trở lại hoạt động nơi trường sở hiện tại.

pk5

Từ năm 1948, học sinh trường Pétrus Ký mở đầu phong trào đấu tranh đòi “Dạy và Học bằng Tiếng Việt”, bãi bỏ chế độ thi hà khắc, chống khủng bố kiềm kẹp học sinh. Trong ngày tựu trường 10 tháng 9 năm 1949, học sinh các trường kết hợp với trí thức và cha mẹ học sinh đưa yêu sách yêu cầu Bộ giáo dục giải quyết ngay và tiến hành bãi khóa kéo dài 1 tháng. Chính quyền thực dân Pháp đàn áp và bắt bớ. Giám đốc Nha học chính Nam phần ra lệnh đóng cửa hai trường Pétrus Ký và Gia Long, sau đó ra lệnh cho học sinh làm đơn xin đi học lại. Học sinh vẫn tiếp tục đấu tranh với 3 yêu sách:

  • Lập tức thả ngay những học sinh bị bắt.
    • Bảo đảm an ninh cho học sinh, không được khủng bố, bắt bớ vô cớ.
    • Mở các trường vô điều kiện, không phải làm đơn xin học lại.

Ngày 9 tháng 1 năm 1950, hơn 2.000 học sinh trường Pétrus Ký, Áo tím Gia Long, Kỹ thuật… kéo đến trụ sở Nha học chính biểu tình, đưa yêu sách đòi thả các học sinh bị bắt. Sau đó, đoàn biểu tình kéo đến dinh Thủ hiến Nam phần. Chính quyền thực dân ra lệnh giải tán, đàn áp đoàn biểu tình dữ dội. Lúc này đoàn biểu tình đã lên đến 50.000 người đã chống trả mãnh liệt. Cảnh sát nổ súng bắn vào đoàn biểu tình. Học sinh Trần Văn Ơn, của trường Pétrus Ký, bị tử thương. Ban đấu tranh của học sinh tổ chức bảo vệ xác Trần Văn Ơn ở bệnh viện Chợ Rẫy và sau đó tổ chức lễ tang trọng thể tại trường.

Ngày 12 tháng 1 năm 1950, toàn thành phố đình công bãi thị, tham dự đám tang Trần Văn Ơn. Học sinh các trường trung học Mỹ Tho, Cần Thơ, Huế, Hà Nội kéo về Sài Gòn tham dự. Hầu như toàn bộ học sinh các trường đều có mặt tại trường Pétrus Ký mang theo khẩu hiệu ghi tên, trường và khẩu hiệu phản đối chính quyền. Hơn 1 triệu người xuống đường đưa đám tang. Đây là đám tang lớn nhất Sài Gòn, kể từ sau đám tang của cụ Phan Chu Trinh năm 1925.

pk6